Bitcoin වෙනස් කරන්නේ කවුද? | BIP, Forks සහ Bitcoin Governance

අද අපි කතා කරන්න යන්නේ හුඟක් දෙනෙක් නිතරම අහන, ඒ වගේම Bitcoin වල අනාගතය තීරණය කරන වැදගත්ම මාතෘකාවක් ගැන.

අපි කවුරුත් දන්නවා Bitcoin වලට අයිතිකාරයෙක් නැහැ, CEO කෙනෙක් නැහැ, එහෙම නැත්නම් පාලනය කරන්න මධ්‍යම බැංකුවක් නැහැ. එතකොට කොහොමද මේ Bitcoin වල තියෙන අඩුපාඩු හදන්නේ? අලුත් විශේෂාංග (features) එකතු වෙන්නේ කොහොමද? කවුද මේ තීරණ ගන්නේ? අද වීඩියෝ එකෙන් අපි මේ හැමදෙයක්ම මුල සිට සරලව කතා කරමු.

ඉතින් මේ ගැන ඉතාම පැහැදිලිව අපේ Bitcoin Sri Lanka YouTube නාලිකාවේ වීඩියෝ එක්කින් ඉදිරිපත් කරලා තියනවා. මේ පහල තියෙන්නෙ ඒ වීඩියෝ එක. ඔයාට පුළුවන් ඒකත් බලන්න.

මොකක්ද මේ BIP (Bitcoin Improvement Proposal) කියන්නේ?

සරලවම කිව්වොත්, BIP එකක් කියන්නේ Bitcoin ජාලයට ඉදිරිපත් කරන නිල යෝජනාවකටයි. Bitcoin කියන්නේ software එකක්. ඕනෑම software එකක කාලයත් එක්ක bugs (වැරදි) හැදෙන්න පුළුවන්, නැත්නම් ඒක මීට වඩා වේගවත් කරන්න පුළුවන්. සාමාන්‍යයෙන් Facebook හෝ WhatsApp වගේ app එකක නම් ඒ සමාගම තීරණය කරනවා මොනවද වෙනස් කරන්න ඕනේ කියලා. හැබැයි Bitcoin වල එහෙම කෙනෙක් නැති නිසා, මේ වැඩේ කරන්නේ BIP process එක හරහායි.

මේ ක්‍රමය හඳුන්වා දුන්නේ 2011 දී අමීර් ටාකි (Amir Taaki) කියන පුද්ගලයායි. ඔහු මේකට ආභාසය ලබාගත්තේ Python programming language එකේ තියෙන PEP (Python Enhancement Proposal) ක්‍රමයෙන්. මේක හරියට ඩිජිටල් යෝජනා පෙට්ටියක් වගේ. ලෝකේ ඕනෑම තැනක ඉන්න ඕනෑම කෙනෙක්ට, තමන්ගේ තරාතිරම නොබලා, Bitcoin වලට අලුත් අදහසක් ඉදිරිපත් කරන්න මේ හරහා අවස්ථාව ලැබෙනවා.

BIP එකක් නිර්මාණය වෙන්නේ කොහොමද? (The Workflow)

Bitcoin වල වෙනසක් කරනවා කියන එක ලේසි වැඩක් නෙවෙයි. ඒක හරිම පරෙස්සමින් සහ කල්පනාකාරීව කරන දෙයක්. මේක පියවර කිහිපයකින් සිද්ධ වෙනවා:

1.     අදහස ඉදිරිපත් කිරීම (Idea Phase): මුලින්ම කෙනෙක්ට අදහසක් ආවම ඒක Bitcoin developer mailing list එකට (bitcoindev@googlegroups.com) හෝ IRC, Slack වගේ තැන්වලට දාලා සාකච්ඡා කරනවා. මේක හරිම වැදගත් පියවරක්. මොකද මීට කලින් කවුරුහරි ඒ අදහසම ඉදිරිපත් කරලා ප්‍රතික්ෂේප වෙලා තියෙන්න පුළුවන්.

2.     Draft එකක් හැදීම: අදාළ අදහසට හොඳ ප්‍රතිචාර ලැබුණොත්, ඒක තාක්ෂණික ලේඛනයක් විදිහට ලියනවා. මේකෙදි ඒ වෙනස්කම වෙන්නේ කොහොමද, ඒකෙන් වෙන වාසිය මොකක්ද කියලා පැහැදිලිව තියෙන්න ඕනේ.

3.     BIP අංකයක් ලැබීම: යෝජනාව සම්පූර්ණ වුණාම ඒක GitHub එකේ තියෙන Bitcoin repository එකට දානවා. එතකොට BIP Editor කෙනෙක් (උදාහරණයක් විදිහට ලූක් ඩෑෂ්ජර් (Luke Dashjr) වැනි අය) ඒකට අංකයක් ලබා දෙනවා. දැන් මේක නිල යෝජනාවක්.

4.     ප්‍රජා සාකච්ඡාව (Discussion): දැන් මේ BIP එක ගැන මුළු Bitcoin ලෝකයම කතා කරනවා. Developers ලා විතරක් නෙවෙයි, අපි වගේ සාමාන්‍ය users ලත් මේ ගැන දැනුවත් වෙන්න ඕනේ.

5.     සම්මුතිය සහ සක්‍රිය වීම (Consensus & Activation): හැමෝම වගේ මේකට එකඟ වුණොත් විතරක්, ඒ වෙනස්කම Bitcoin code එකට එකතු වෙලා සක්‍රිය වෙනවා.

Bitcoin වල විවිධ BIP වර්ග

හැම BIP එකක්ම එක වගේ නැහැ. ඒවා ප්‍රධාන කොටස් තුනකට බෙදෙනවා:

·       Standards Track BIPs: මේවා තමයි වැදගත්ම BIP. Bitcoin protocol එකට, ගනුදෙනු සිද්ධ වෙන විදිහට හෝ blockchain එකේ නීති වලට කරන වෙනස්කම් මේ ගොඩට වැටෙනවා.

·       Informational BIPs: මේවායින් කරන්නේ අලුත් නීති දාන එක නෙවෙයි, යම්කිසි දෙයක් ගැන මාර්ගෝපදේශ හෝ තොරතුරු ලබා දීමයි. මේවා පිළිපදින එක අනිවාර්ය නැහැ.

·       Process BIPs: මේවායින් Bitcoin දියුණු කරන ක්‍රියාවලියට අදාළ වෙනස්කම් කරනවා. උදාහරණයක් විදිහට අලුත් software නිකුත් කරන විදිහ මේ BIP හරහා තීරණය වෙන්න පුළුවන්.

කවුද ඇත්තටම Bitcoin පාලනය කරන්නේ?

ලංකාවේ අපේ ආණ්ඩුව ව්‍යවස්ථාදායකය, විධායකය සහ අධිකරණය කියලා බෙදිලා තියෙනවා වගේ, Bitcoin වලත් බලය ප්‍රධාන පාර්ශව තුනක් අතර බෙදිලා තියෙනවා.

·       Developers: ඔවුන් code එක ලියනවා. හැබැයි ඔවුන්ට බලයක් නැහැ ඒ code එක පාවිච්චි කරන්න කියලා කාටවත් බල කරන්න.

·       Miners: ඔවුන් තමයි network එකේ ගනුදෙනු තහවුරු කරන්නේ. Miners ලාට පුළුවන් තමන් කැමති software එක මොකක්ද කියලා 'voters' ලා විදිහට සංඥා (signaling) කරන්න.

·       Nodes (Users): මේ තමයි අපි. අපේම node එකක් run කරනවා නම්, අපිට තීරණය කරන්න පුළුවන් අපි පිළිපදින්නේ මොන නීතිද කියලා. අන්තිමේදී වැඩිම බලය තියෙන්නේ users ලාටයි (economic majority). මොකද users ලා පිළිගන්නේ නැති coin එකකට වෙළඳපොළ වටිනාකමක් ලැබෙන්නේ නැහැ.

Forks: Bitcoin පාරවල් දෙකකට බෙදීම

Bitcoin වල කරන වෙනස්කම් "Forks" කියලා හඳුන්වනවා. මේක තේරුම් ගන්න පාරක් දෙකට බෙදෙනවා වගේ හිතන්න.

1.     Soft Fork: මේක පසුගාමී අනුකූලතාවයක් (backward-compatible) තියෙන වෙනසක්. ඒ කියන්නේ පරණ software පාවිච්චි කරන අයටත් දිගටම network එකේ ඉන්න පුළුවන්. මේක හරියට පාරේ වේග සීමාව 60 සිට 40 ට අඩු කරනවා වගේ වැඩක්. 40 ට යන අයටත් පාරේ යන්න පුළුවන්, හැබැයි පරණ විදිහට 60 ට යන අයට නීතිය උල්ලංඝනය වෙනවා. SegWit (BIP 141) කියන්නේ මෙහෙම වුණු ප්‍රසිද්ධ soft fork එකක්.

2.     Hard Fork: මේක පසුගාමී අනුකූලතාවයක් නැති (non-backward-compatible) වෙනසක්. පරණ software තියෙන අයට අලුත් network එකේ ඉන්න බැහැ. හැමෝම එකඟ නොවී hard fork එකක් වුණොත් Bitcoin ජාලය දෙකට බෙදිලා අලුත් coin එකක් හැදෙනවා. 2017 දී Bitcoin Cash (BCH) හැදුණේ මෙන්න මේ වගේ hard fork එකකින්.

Taproot: Bitcoin වල මෑතකාලීන ලොකුම විප්ලවය

Taproot කියන්නේ 2021 නොවැම්බර් මාසයේදී Bitcoin වලට එකතු වුණු ඉතා වැදගත් upgrade එකක්. මේක 2017 SegWit එකට පස්සේ වුණු විශාලතම වෙනසයි.

Taproot හරහා ලැබුණු වාසි මොනවාද?

·       Schnorr Signatures (BIP 340): පරණ ECDSA ක්‍රමය වෙනුවට වඩාත් කාර්යක්ෂම Schnorr signatures පාවිච්චි කරන්න පටන් ගත්තා. මේකෙන් signatures කිහිපයක් එකකට එකතු කරන්න (signature aggregation) පුළුවන්. ඒ නිසා ගනුදෙනු වල ප්‍රමාණය කුඩා වෙනවා, ඒ කියන්නේ fees අඩු වෙනවා.

·       Privacy (පුද්ගලිකත්වය): මීට කලින් multisig (අත්සන් කිහිපයක් අවශ්‍ය) වගේ සංකීර්ණ ගනුදෙනු blockchain එකේ පැහැදිලිව පෙනුණා. හැබැයි Taproot වලින් පස්සේ හැම ගනුදෙනුවක්ම සාමාන්‍ය ගනුදෙනුවක් වගේමයි පෙනෙන්නේ.

·       Smart Contracts: Bitcoin වලටත් වඩාත් සංකීර්ණ smart contracts (සංකීර්ණ ගනුදෙනු කොන්දේසි) අඩු වියදමකින් කරන්න මේ හරහා මග පෑදුණා.

මේ Taproot upgrade එක සක්‍රිය කරන්න "Speedy Trial" කියන ක්‍රමය පාවිච්චි කළා. ඒකෙදි miners ලාගෙන් 90% කට වඩා සහයෝගය ලැබෙනකම් බලා සිටි අතර, වාසනාවකට 99% කට වඩා සහයෝගය ලැබුණු නිසා ඒක සාර්ථකව සක්‍රිය වුණා.

අනාගතයට සූදානම් වීම: Quantum Resistance සහ තවත් දේ

අපි අද වීඩියෝ එක කරන කාලය වෙද්දී Bitcoin ලෝකයේ තවත් අලුත් දේවල් ගැන කතා වෙනවා.

·       Bitcoin Core v31.0: Bitcoin Core software එකේ අලුත්ම සංස්කරණය වන v31.0 නිකුත් වෙලා තියෙනවා. මේකෙන් පද්ධතියේ ආරක්ෂාව සහ කාර්යක්ෂමතාවය තවත් වැඩි වෙනවා.

·       Post-Quantum Cryptography (PQC): අනාගතයේදී එන quantum computers වලින් Bitcoin වලට වෙන්න පුළුවන් තර්ජන ගැන දැන් ලොකු සාකච්ඡාවක් යනවා. ඒ වෙනුවෙන් අලුත් BIP (උදා: BIP-361) ඉදිරිපත් වෙමින් පවතිනවා.

·       BIP-322: ගනුදෙනු වලට අත්සන් කරන (signing) ක්‍රමය තවත් දියුණු කිරීම ගැන developers ලා අතර ලොකු සංවාදයක් ඇති වෙලා තියෙනවා.

මේ හැම දෙයක්ම වෙන්නේ කිසිම කෙනෙක්ගේ බලපෑමක් නැතුව, ලෝකේ වටේ ඉන්න දහස් ගණන් පිරිසකගේ ස්වේච්ඡා දායකත්වයෙන්.

මේ දේවල් ලංකාවේ අපිට වැදගත් වෙන්නේ ඇයි?

ලංකාවේ අපිට Bitcoin කියන්නේ නිකන්ම investment එකක් විතරක් නෙවෙයි. අපේ රටේ ආර්ථිකය අස්ථාවර වෙද්දී, මුදල් අච්චු ගසද්දී, Bitcoin වල තියෙන මේ ස්ථාවර භාවය හරිම වැදගත්.

Bitcoin වල නීති වෙනස් කරන්න බැරි තරමටම අමාරු නිසා තමයි ඒකට විශ්වාසයක් ලැබෙන්නේ. Bitcoin වල මුළු ප්‍රමාණය මිලියන 21 ක් කියලා තීරණය වෙලා තියෙන්නේ මේ වගේ BIP process එකක් හරහායි. ඒක ලේසියෙන් කඩන්න කාටවත් බැහැ.

Bitcoin Sri Lanka community එක විදිහට අපි දැනුවත් වෙන්න ඕනේ Bitcoin software එක update වෙන්නේ කොහොමද කියලා. ඔයා node එකක් run කරනවා නම්, ඔයාටත් මේ බලය ලැබෙනවා. Bitcoin පාලනය කරන්නේ කිසිම ආණ්ඩුවක් නෙවෙයි, අපි හැමෝමයි.

සාරාංශය

අද අපි කතා කළා:

1.     BIP කියන්නේ Bitcoin වල අලුත් යෝජනා වලටයි.

2.     මේක ඩිජිටල් යෝජනා පෙට්ටියක් වගේ වැඩ කරන්නේ.

3.     Developers ලා, Miners ලා සහ Users ලා අතර බලය බෙදිලා තියෙනවා.

4.     Soft forks කියන්නේ පරණ අයවත් අල්ලගෙන කරන update.

5.     Taproot වගේ upgrades වලින් Bitcoin තවත් කාර්යක්ෂම සහ පුද්ගලික වෙනවා.

6.     Quantum computers වැනි අනාගත අභියෝග වලටත් Bitcoin දැන්මම සූදානම් වෙනවා.